Afschaffing van erfbelasting in Frankrijk? Wat zou dat voor jou betekenen?

Calls om de erfbelasting af te schaffen hebben een al jaren durend debat in Frankrijk opnieuw aangewakkerd, waar het doorgeven van een appartement, een bedrijf of spaargeld forse rekeningen voor erfgenamen kan opleveren. Achter de politieke oneliners schuilt een heel concrete vraag: zou het schrappen van deze belasting gezinnen beschermen, of vooral grote fortuinen bestendigen?

Hoe erfbelasting in Frankrijk momenteel werkt

Frankrijk is een van de Europese landen waar erfbelasting het hardst kan toeslaan, zeker buiten de naaste familie. Wanneer iemand overlijdt, wordt elke erfgenaam afzonderlijk belast op wat hij of zij ontvangt.

Twee factoren bepalen de belastingfactuur:

• de waarde van de activa die elke persoon erft
• de juridische verwantschap tussen de overledene en die persoon

Voor kinderen is er een persoonlijke vrijstelling van €100.000 per ouder. Alleen het bedrag boven die drempel wordt belast, met een progressieve schaal van 5% tot 45% voor rechte lijn-erfgenamen zoals kinderen of ouders. Echtgenoten en geregistreerde partners (PACS) zijn doorgaans vrijgesteld.

Voor meer verre erfgenamen ziet het plaatje er heel anders uit. Een neef, een goede vriend of een ongehuwde partner kan te maken krijgen met tarieven tot 60% zodra de relevante vrijstelling is overschreden, wat drastisch kan verminderen wat ze uiteindelijk ontvangen.

De Franse erfbelasting kan oplopen van 5% voor bescheiden erfenissen binnen de familie tot 60% voor verre familieleden of niet-verwante erfgenamen.

Franse fiscale regels kunnen ook gelden wanneer erfgenamen in het buitenland wonen, of wanneer activa in een ander land worden aangehouden, afhankelijk van de fiscale woonplaats en de ligging van goederen. De termijnen zijn strikt: in de meeste gevallen moeten erfgenamen binnen zes maanden na het overlijden aangifte doen en betalen (of binnen een jaar als de persoon buiten Frankrijk is overleden).

Wanneer er niet genoeg cash in de nalatenschap zit, worden sommige families gedwongen om snel vastgoed te verkopen, simpelweg om de belasting te kunnen betalen. Dat is een van de krachtigste argumenten van campagnevoerders die het systeem radicaal willen veranderen.

Waarom sommige politici de erfbelasting willen afschaffen

De afgelopen maanden hebben verschillende prominente figuren aan de Franse rechterzijde gepleit voor een volledige afschaffing van de erfbelasting. Onder hen steunde Europarlementariër Sarah Knafo het idee publiekelijk, en kaderde ze het als een manier om werk en sparen over generaties heen te respecteren.

Afschaffing zou betekenen: helemaal geen belasting op wat je erfgenamen ontvangen, ongeacht het bedrag of het type bezit.

Voorstanders van de hervorming zeggen dat die zou:

• voorkomen dat gezinswoningen in allerijl verkocht moeten worden om belastingrekeningen te betalen
• kleine en middelgrote ondernemers helpen om bedrijven door te geven aan kinderen of venno(o)t(en)
• papierwerk, juridische kosten en stress verminderen in een periode van rouw
• langetermijnsparen belonen en mensen aanmoedigen vermogen op te bouwen

Ze benadrukken vaak dat het huidige systeem “gewone” middenklassegezinnen straft die erin geslaagd zijn een woning te kopen in een buurt waar de prijzen sterk gestegen zijn. Op papier lijkt de nalatenschap dan groot. In de praktijk zit het merendeel van die waarde in bakstenen, niet in cash.

Wat zou er voor gezinnen veranderen als de belasting verdwijnt?

Voor een doorsnee huishouden zou de meest zichtbare verandering psychologisch zijn: de angst voor een belastingschok op het moment van overlijden zou afnemen. Ouders zouden rustiger kunnen plannen, zonder te vrezen dat een appartement of een klein bedrijf verkocht moet worden om de rekening te vereffenen.

Praktisch gezien zouden verschillende scenario’s er heel anders uitzien.

Scenario: het Parijse appartement

Neem een weduwe of weduwnaar met een appartement in Parijs ter waarde van €700.000 en één volwassen kind. Vandaag profiteert dat kind van een vrijstelling van €100.000. De resterende €600.000 valt onder de progressieve schaal, wat een aanzienlijke belastingfactuur van vijf cijfers oplevert. Als er weinig spaargeld is, kan een lening of een snelle verkoop nodig zijn.

Zonder erfbelasting zou het kind de volledige waarde van het appartement behouden. Het zou er kunnen gaan wonen, het verhuren of op eigen tempo verkopen. De enige kosten zouden notariskosten zijn en eventuele openstaande schulden die de ouder nalaat.

Scenario: het familiebedrijf

Stel je nu een klein productiebedrijf voor ter waarde van €2 miljoen, met 15 werknemers. De oprichter overlijdt en laat het bedrijf na aan twee kinderen. Vandaag voorziet de Franse wet in bepaalde tegemoetkomingen voor de overdracht van ondernemingen, maar die komen met voorwaarden en complex papierwerk. In sommige gevallen verkopen erfgenamen alsnog aandelen aan externe investeerders, enkel om cash vrij te maken.

Voor veel ondernemers is de belastingfactuur bij overlijden evenzeer een zorg als het financieren van groei tijdens hun leven.

Als de erfbelasting verdween, zou de overdracht enkel nog via het vennootschapsrecht verlopen. Erfgenamen zouden nog steeds leningen, loonlasten en strategie moeten beheren, maar de fiscale schok bij overlijden zou wegvallen. Voorstanders stellen dat dit banen kan stabiliseren in regio’s waar familiebedrijven domineren.

De grote vraag: wie betaalt de wegvallende belasting?

Erfbelasting brengt de Franse staat momenteel elk jaar meerdere miljarden euro’s op. Ze volledig schrappen zou een voelbaar gat slaan in de overheidsfinanciën. Dat leidt meteen tot een tweede debat: waar moet het geld dan vandaan komen?

Economen schetsen enkele mogelijke pistes, geen ervan pijnloos.

Optie	Mogelijke impact
BTW of consumptiebelastingen verhogen	Spreidt de kost over iedereen, ook over mensen zonder vermogen
Inkomstenbelasting voor hoge inkomens verhogen	Richt zich op rijkere huishoudens, maar kan op politieke weerstand stuiten
Grote vermogens belasten tijdens het leven in plaats van bij overlijden	Richt zich op de allerrijksten, maar vereist een nauwkeurige waardering van activa
Besparingen op overheidsuitgaven	Vermindert diensten of uitkeringen, met uiteenlopende effecten per huishouden

Critici van afschaffing waarschuwen dat het schrappen van erfbelasting, terwijl brede consumptiebelastingen stijgen, de last kan verschuiven naar jongere en minder vermogende huishoudens, die nu al worstelen met woon- en levensduurte.

Zou het schrappen van erfbelasting ongelijkheid vergroten?

Voorstanders van erfbelasting zien ze als een van de weinige instrumenten die de opbouw van dynastieke rijkdom kunnen afremmen. Ze stellen dat onverdiende meevallers van ouders of grootouders steeds belangrijker worden voor levens kansen, zeker in een land met hoge vastgoedprijzen.

Als de belasting verdwijnt, kunnen grote fortuinen bijna onaangetast over generaties verschuiven via vastgoed, financiële portefeuilles en aandelen in holdings. Kleinere nalatenschappen profiteren ook, maar in absolute euro’s blijft er veel meer aan de top hangen.

De kernspanning is eenvoudig: gezinsvermogen beschermen of de opmars van geërfd privilege afremmen. Beide doelen bewegen zelden in dezelfde richting.

Verschillende analisten suggereren dat Frankrijk, als het erfbelasting voor bescheiden nalatenschappen wil afschaffen, toch een zeer gerichte heffing kan behouden voor de grootste. Zo’n compromis zou waarschijnlijk hoge drempels, progressieve tarieven en veel vrijstellingen voor familiebedrijven betekenen.

Belangrijke termen en concepten om te kennen

Vrijstelling (abattement)

Dit is het deel van een erfenis dat belastingvrij is voor een specifieke erfgenaam. In Frankrijk bedraagt de vrijstelling voor een kind €100.000 per ouder. Voor meer verre familieleden is de vrijstelling veel kleiner, wat verklaart waarom hun tarieven zo zwaar kunnen aanvoelen.

Verplichte erfopvolging

De Franse wet reserveert een deel van de nalatenschap voor kinderen, bekend als de “réserve héréditaire”. Alleen het resterende deel, de “quotité disponible”, kan vrij worden toegewezen, bijvoorbeeld aan een partner of een goed doel. Zelfs als erfbelasting zou verdwijnen, blijven deze civielrechtelijke regels over wie wat moet krijgen gelden.

Schenkingen bij leven versus erfenis

Veel Franse huishoudens gebruiken nu al schenkingen bij leven (“donations”) om toekomstige belasting te beperken. In veel gevallen leveren de regels elke 15 jaar opnieuw vrijstellingen op. Als erfbelasting zou verdwijnen, zou de strategische nood aan zulke vroege overdrachten afnemen, maar schenkingen bij leven blijven nuttig om jongere generaties eerder te helpen bij de aankoop van een woning of het opstarten van een bedrijf.

Hoe huishoudens kunnen nadenken over de mogelijke hervorming

Voorlopig is afschaffing enkel een politiek voorstel, geen wet. Toch is het debat een goede herinnering voor families om hun nalatenschap in kaart te brengen en simpele vragen te stellen: wie zou wat erven? Zou iemand liquiditeitsproblemen krijgen? Zijn er bestaande leningen die opeisbaar zouden worden?

Eenvoudige simulaties met een notaris of financieel adviseur kunnen verrassingen blootleggen. Een koppel met een gezinswoning en een klein verhuurappartement kan al dicht bij drempels zitten die hogere belastingschijven activeren, zeker nabij grote steden. Anderzijds overschatten sommige huishoudens hun blootstelling omdat ze de totale waarde van de nalatenschap verwarren met de belastbare waarde na vrijstellingen.

Zelfs als Frankrijk richting veel lagere erfbelasting zou gaan, blijven kwesties rond billijkheid tussen kinderen, de behandeling van nieuw samengestelde gezinnen en successieplanning voor ongehuwde partners bestaan. Belastingen zijn maar één stuk van een bredere puzzel van recht, geld en persoonlijke relaties, en elke hervorming zal langs die lijnen winnaars en verliezers creëren.